Camiñar sobre a historia literaria de Galicia
Camiñar por Galicia é, inevitablemente, camiñar sobre os pasos da súa historia literaria e cultural. Mentres algúns escritores permanecen exclusivamente nos andeis das bibliotecas ou nas páxinas dos libros de texto, outros transcenden o papel para converterse en pedra, asfalto, bronce e espazos de aprendizaxe.
Este é o caso de Ramón Otero Pedrayo (1888-1976), o Patriarca das Letras Galegas e figura central da histórica Xeración Nós, ao que este ano se lle rende homenaxe a través do Ano Oteriano, no cincuenta cabodano do seu pasamento. O seu amor pola paisaxe galega e a xeografía quedou patente na súa obra, especialmente na súa centenaria Guía de Galicia. É curioso ver como, agora, é o seu rastro o que está presente nesas rúas e rincóns que tanto o marabillaban.
O legado de Otero Pedrayo na xeografía galega
A presenza de Don Ramón na nosa xeografía cotiá non é froito da casualidade. Responde a un esforzo colectivo, iniciado fundamentalmente durante a Transición democrática, por dignificar os espazos públicos e recuperar a memoria daqueles que construíron a identidade contemporánea de Galicia. Otero Pedrayo, que foi xeógrafo ademais de novelista, ensaísta e político, cartografou a “xeografía espiritual” do país. Hoxe, curiosamente, é o propio país o que cartografa a súa memoria, dedicándolle máis de sesenta vías públicas, media ducia de centros educativos e outros lugares emblemáticos.
Segundo os rexistros oficiais do Instituto Nacional de Estatística (INE) e o Nomenclátor de Galicia, existen na actualidade 63 vías públicas (entre avenidas, rúas, prazas, travesías e camiños) bautizadas na honra do escritor ourensán, repartidas por máis de medio cento de concellos. A distribución destas rúas debuxa un mapa de admiración transversal. Non é necesario estar nunha gran cidade para atopar unha placa de rúa co seu nome. Vilas medias e pequenas parroquias rurais tamén quixeron renderlle homenaxe.
A influencia educativa de Otero Pedrayo
Ramón Otero Pedrayo foi un gran mestre e comunicador. Exerceu a docencia con paixón, marcando xeracións de alumnos coa súa oratoria e a súa forma innovadora de explicar a xeografía, o que facía pisando o terreo e mirando a paisaxe. Por iso, é xusto que o sector educativo galego o impulse con tanta forza. O buque insignia deste recoñecemento é, sen dúbida, o IES Otero Pedrayo de Ourense. Este centro ubícase nun maxestoso edificio a carón do Xardín do Posío. A vinculación de Don Ramón con este lugar é total: foi alumno nas súas aulas e, anos despois, profesor de Xeografía e Historia.
Na Coruña hai tamén un instituto que leva o nome do Patriarca das Letras. Ademais, ao longo da xeografía galega, existen varios colexios de Educación Infantil e Primaria (CEIP) que garanten que os nenos e nenas galegos medren familiarizados co seu nome dende os tres anos de idade. Atópanse en Amoeiro, O Barco de Valdeorras, A Laracha, Rábade e en Vigo.
A presenza de Ramón Otero Pedrayo nas rúas, prazas e colexios galegos vai moito máis alá do simple recoñecemento institucional. O legado do Patriarca das Letras non só pertence aos libros de historia da literatura de Galicia; converteuse na paisaxe mesma do país que tanto amou, ensinou e defendeu.